اگر به شما گفته شود که یک ماده معدنی که قابلیت صیقل دادن به یک سنگ قیمتی خیره کننده را دارد نیز نقش قهرمان گمنامی را ایفا می کند که نیروگاه های هسته ای را ایمن نگه می دارد، آیا باورش برایتان سخت است؟ زیرکونیوم، عنصر شماره. 40 در جدول تناوبی، دقیقاً چنین "نقش" دوگانه ای است که در جهان شمارنده های جواهرات و راکتورهای هسته ای قرار دارد.
از "سنگ سنبل" تا عنصر شیمیایی
داستان زیرکونیوم با یک سنگ زیبا آغاز می شود. ماده معدنی سیلیکات طبیعی حاوی زیرکونیوم، زیرکون نامیده می شود که از زمان های قدیم به عنوان یک سنگ قیمتی نیمه قیمتی شناخته شده است. این پالت غنی از رنگها از نارنجی-قرمز و طلایی-زرد تا بیرنگ و قهوهای-سبز را نمایش میدهد و بهطور قابل توجهی در جزیره سریلانکا در اقیانوس هند باستان استخراج شده است. گفته می شود که کلمه زیرکون از کلمه فارسی "زرگون" به معنای "طلایی" گرفته شده است - که اشاره ای به درخشندگی خیره کننده برخی از سنگ های قیمتی زیرکون دارد. زیرکون بی رنگ، هنگام برش، می تواند با درخششی شبیه الماس بدرخشد و برای مدت طولانی حتی با نوعی "الماس نرم" اشتباه گرفته می شد.
در سال 1789 بود که زیرکون به لطف آزمایش شیمیدان آلمانی مارتین هاینریش کلاپروت از سنگ قیمتی به عنصر دیگر تبدیل شد. او با ترکیب زیرکون با هیدروکسید سدیم و تصفیه آن با اسید هیدروکلریک، در نهایت یک اکسید ناشناخته را کشف کرد که نام آن را «زیرکونیا» گذاشت. بعدها، در سال 1824، شیمیدان سوئدی، یونس یاکوب برزلیوس، برای اولین بار زیرکونیوم فلزی را تولید کرد، اما تا سال 1925 بود که زیرکونیوم فلزی خالص و انعطاف پذیر واقعاً به دست آمد.
نقرهای-خاکستری "همه-گردنده"
زیرکونیوم فلزی خالص یک جامد خاکستری- براق نقره ای است که از نظر ظاهری شبیه فولاد است. نقطه ذوب آن تا 1855 درجه است و نقطه جوش آن به 4409 درجه - می رسد، به این معنی که در دمایی که بیشتر فلزات از مدت ها قبل ذوب شده اند، زیرکونیوم تسلیم ناپذیر می ماند.
زیرکونیوم دارای سه استعداد قابل توجه است:
اول، مقاومت در برابر خوردگی "غیر قابل نفوذ" آن. زیرکونیوم در برابر اکثر اسیدها، قلیاییها و آب دریا بسیار مقاوم است و محلولهای آبی معمولی اسید و قلیایی به سختی قادر به خوردگی آن هستند. این ویژگی آن را به یک ماده ایدهآل برای تجهیزات شیمیایی - راکتورها، پمپهای مقاوم در برابر اسید-، لولههای مبدل حرارتی، دریچهها - تبدیل میکند، هر جا که مقاومت در برابر خوردگی لازم باشد، زیرکونیوم اغلب یافت میشود.
دوم، قابلیت «انطباق»-جذب گاز آن. هنگامی که زیرکونیوم گرم می شود، می تواند مقادیر زیادی اکسیژن، هیدروژن، نیتروژن و سایر گازها را جذب کند. فقط 100 گرم زیرکونیوم فلزی می تواند 817 لیتر هیدروژن را در 200 درجه جذب کند. این ویژگی به طور هوشمندانه ای در صنعت خلاء الکتریکی استفاده می شود - زیرکونیوم روی آندهای لوله های الکترونی پوشانده می شود تا گازهای باقیمانده را جذب کند و لوله های خلاء{{8} بالا تولید می کند.
سوم، "میداس لمس" آن در آلیاژسازی. زیرکونیوم به عنوان "ویتامین" صنعت متالورژی - مورد ستایش قرار می گیرد، افزودن مقدار کمی از آن می تواند به طور قابل توجهی خواص مواد را بهبود بخشد. افزودن یک -هزارم زیرکونیوم به فولاد استحکام و سختی آن را بسیار افزایش میدهد و زیرکونیوم{4}}حاوی فولاد زرهی را به مادهای مهم برای ساخت تانکها و صفحات ضد گلوله تبدیل میکند. افزودن کمی زیرکونیوم به مس می تواند نقطه ذوب آن را بدون به خطر انداختن رسانایی الکتریکی بالا ببرد و آن را برای خطوط برق{6} با ولتاژ بالا بسیار مناسب می کند.
"فلز شماره یک" عصر هسته ای
اگر موارد فوق صرفاً "حاشیههای زیرکونیوم" باشد، "شغل اصلی" آن برای چشمانداز انرژی انسان دگرگونکننده است.
چیزی که آلیاژهای زیرکونیوم را به مواد ساختاری هستهای راکتورهای هستهای تبدیل میکند، یک ویژگی به ظاهر متناقض و در عین حال حیاتی است - مقطع جذب نوترون حرارتی بسیار پایین-. به عبارت ساده، نوترونهای تولید شده توسط شکافت هستهای «جرقههایی» هستند که واکنش زنجیرهای را حفظ میکنند، با این حال بیشتر فلزات نوترونها را مانند اسفنجی که آب را جذب میکند جذب میکنند و در نتیجه واکنش را قطع میکنند. با این حال، زیرکونیوم یک استثناست - نوترون های بسیار کمی را جذب می کند، در حالی که به طور همزمان در برابر خوردگی ناشی از-دمای بالا، فشار{6}} آب در 300-400 درجه مقاومت می کند و سازگاری خوبی با سوخت هسته ای دارد.
این دقیقاً ترکیبی از مزایا است که به آلیاژهای زیرکونیوم اجازه میدهد تا در لولههای نازک{{0} دیوارهای ساخته شوند، گلولههای سوخت دیاکسید اورانیوم را در بر بگیرند و به عنوان اولین مانع ایمنی راکتور هستهای عمل کنند. تخمین زده می شود که 90 درصد زیرکونیوم تولید شده در سطح جهان در بخش انرژی هسته ای استفاده می شود. از زیردریاییهای هستهای گرفته تا راکتور «هوآلونگ وان»، لولههای روکش آلیاژ زیرکونیوم یک «زره سوخت هستهای» ضروری باقی ماندهاند.

















